Çocukluk çağı travması ve travma belirtisinin ifadesi

Geçmişte yaşadığımız zorlukların, bugün kim olduğumuz, olaylara nasıl tepki verdiğimiz ve dünyayı nasıl algıladığımız üzerinde belirgin bir etkisi vardır. Çocukluk çağı, zihnimizin ve bedenimizin dış dünyayı anlamlandırmaya başladığı, temel güven duygusunun inşa edildiği son derece hassas bir dönemdir. Bu dönemde karşılaşılan örseleyici deneyimler, üzerinden yıllar geçse bile bugünkü yaşantımızda farklı biçimlerde kendini gösterebilir. Klinik psikolog olarak danışanlarımla çalışırken sıkça gözlemlediğim durumlardan biri, geçmişin yüklerinin bugünün sıradan anlarında aniden yüzeye çıkabilmesidir. Bazen bir ses, bazen bir koku ya da bir bakış, zihnin derinliklerinde saklanan eski bir kaydı yeniden oynatmaya başlayabilir.

Çocukluk çağı travmasını nasıl tanımlarız?

Travma kelimesi genellikle zihnimizde büyük kazalar, kayıplar, doğal afetler veya şiddet olayları gibi sarsıcı tablolar canlandırır. Oysa çocukluk çağı travmaları her zaman bu kadar görünür veya tekil olaylardan ibaret olmak zorunda değildir. Bazen yıllara yayılan duygusal ihmal, ebeveynlerin tutarsız davranışları, ev içindeki sürekli gergin atmosfer veya çocuğun temel duygusal ihtiyaçlarının düzenli olarak görmezden gelinmesi de derin izler bırakır.

Bir olayın travmatik olup olmadığını belirleyen şey, sadece olayın nesnel büyüklüğü değildir. Asıl belirleyici olan, o sırada çocuğun bu durumla başa çıkabilecek içsel ve dışsal kaynaklara sahip olup olmadığıdır. Çocuğun zihinsel ve duygusal kapasitesini aşan, onda derin bir çaresizlik hissi yaratan ve uygun bir yetişkin desteğiyle işlenemeyen yaşantılar travmatik bir nitelik kazanır. Bu işlenmemiş deneyimler, yetişkinlikte karşılaştığımız günlük stres faktörleriyle birleştiğinde çeşitli belirtiler aracılığıyla ifade bulmaya başlar.

Belirtilerin kişiden kişiye değişen doğası

Travmanın kendini ifade etme biçimi tıpkı parmak izi gibi kişiye özgüdür. Aynı evde büyüyen ve benzer zorluklara maruz kalan iki kardeşin bile yetişkinlikte sergilediği belirtiler birbirinden bütünüyle farklı olabilir. İnsan zihni ve bedeni, karşılaştığı tehditlerle başa çıkmak ve hayatta kalmak için son derece çeşitli savunma mekanizmaları geliştirir. Bu nedenle travma belirtilerini tek bir kalıba sığdırmak veya herkeste aynı tepkileri beklemek gerçekçi değildir.

Klinik pratikte bu ifadeleri genel olarak dört ana başlık altında ele alırız. Bunlar duygusal, bedensel, ilişkisel ve davranışsal tepkilerdir. Bir kişide bu alanlardan sadece biri çok yoğun olarak gözlemlenebilirken, bir başkasında birkaç alanın iç içe geçtiği, sınırları daha belirsiz ve karmaşık bir tablo ortaya çıkabilir.

Duygusal ve bedensel yansımalar

Duygusal belirtiler, genellikle uçlarda yaşanır ve kişinin iç dünyasını oldukça yorar. Bazı kişilerde ani öfke patlamaları, sürekli bir tetikte olma hali, yoğun kaygı veya aniden bastıran ağlama krizleri şeklinde kendini gösterebilir. Bazılarında ise tam tersi bir durum, yani duygusal uyuşma, hissizlik ve derin bir boşluk hissi hakim olabilir. Kişi, sanki kendi hayatını dışarıdan izleyen bir yabancı gibi hissedebilir, sevinç veya üzüntü gibi en temel insani duygulara erişmekte bile zorlanabilir.

Bedenimiz ise zihnin unutmayı seçtiği veya henüz kelimelere dökemediği anıları taşıyan sessiz bir kayıt cihazı gibidir. Travma, çoğu zaman somatik, yani bedensel belirtilerle konuşmayı seçer. Tıbbi bir nedene bağlanamayan kronik ağrılar, dinlenmekle geçmeyen sürekli yorgunluk hissi, mide ve bağırsak sorunları, uykuya dalmakta veya uykuyu sürdürmekte yaşanan güçlükler bu bedensel ifadenin çok yaygın örnekleridir. Beden, geçmişteki tehdit algısını bugüne taşıyarak sürekli bir savunma ve alarm halinde kalabilir.

İlişkilerimizde ve davranışlarımızda gözlemlenen izler

Çocukluk döneminde temel bakım verenlerle kurulan ilişki, yetişkinlikteki tüm ilişkilerimizin taslağını oluşturur. Erken dönemde güvenin zedelendiği durumlarda, ilişkisel belirtiler kaçınılmaz olarak ortaya çıkar. Başkalarına güvenmekte zorlanma, sürekli reddedilme veya terk edilme korkusu yaşama, ikili ilişkilerde sınır koyamama ya da tam tersine etrafına kalın duvarlar örerek hiç kimseyi gerçek anlamda yaklaştırmama sık karşılaşılan durumlardır.

Davranışsal boyutta ise kişi, içsel sıkıntısını yatıştırmak veya rahatsız edici tetikleyicilerden kaçınmak için çeşitli yollar geliştirir. Bunlar arasında şunları sayabiliriz:

• Zorlayıcı duygu ve düşüncelerden uzaklaşmak için aşırı çalışmak veya sürekli meşgul kalmak.
• Çatışma yaratabilecek ortamlardan veya duygusal yakınlaşmalardan ısrarla kaçınmak.
• Hayatın her alanında kusursuz olmaya çalışarak kontrolü elde tutma çabası.
• Riskli davranışlara yönelme veya anlık rahatlama sağlayan alışkanlıklar geliştirme.

Neden kendi kendimize tanı koymamalıyız?

Günümüzde psikolojiye ve ruh sağlığına dair bilgiye ulaşmak eskisinden çok daha kolay. Okuduğunuz bir metinde veya izlediğiniz bir içerikte kendi yaşantınıza dair benzerlikler bulmak, anlaşıldığınızı hissettirerek rahatlatıcı olabilir. Ancak bu noktada çok dikkatli olmak gerekir. İnternette karşılaştığınız belirti listelerini okuyarak kendi kendinize travma, depresyon, kaygı bozukluğu veya başka bir psikolojik tanı koymak yanıltıcı sonuçlar doğurabilir.

Psikolojik değerlendirme süreci, sadece belirli maddelerin işaretlendiği bir kontrol listesinden ibaret değildir. Belirtilerin süresi, şiddeti, kişinin yaşam öyküsü, mevcut yaşam koşulları ve başa çıkma kapasitesi bir bütün olarak ele alınmalıdır. Kendinizi bir tanı etiketiyle sınırlamak, bazen asıl sorunun gözden kaçmasına veya omuzlarınıza gereksiz bir kaygı yüklenmesine neden olabilir. Kendinizi anlamak için bilgi edinmek son derece değerlidir, fakat teşhis koymak ve uygun müdahaleyi planlamak klinik bir uzmanlık gerektirir.

Profesyonel destek almanın değeri

Geçmişin bugüne uzanan gölgelerini anlamlandırmak her zaman kolay bir süreç değildir. Bazen zihnimizin ve bedenimizin verdiği tepkiler bize yabancı, anlamsız veya kontrol edilemez gelebilir. Bu tepkilerin aslında geçmişteki bir zorlukla başa çıkmak için geliştirilmiş, ancak bugün işlevini yitirmiş hayatta kalma stratejileri olduğunu fark etmek oldukça önemlidir.

Eğer geçmiş yaşantılarınızın bugünkü hayat kalitenizi, ilişkilerinizi veya içsel huzurunuzu belirgin şekilde etkilediğini düşünüyorsanız, bu durumu tek başınıza çözmek zorunda değilsiniz. Deneyimli bir ruh sağlığı profesyonelinden destek almak, kendi öykünüzü güvenli ve yargısız bir ortamda yeniden ele almanıza, belirtilerinizi anlamlandırmanıza ve çok daha sağlıklı başa çıkma yolları geliştirmenize yardımcı olacaktır.